کلکلسیفرولCholecalciferol (vitamin D3)و ارگوکلسیفرول Ergocalciferol (vitamin D2)     دو فرم مهم ویتامین " د " هستند. ارگوکلسیفرول توسط گیاهان تولید می شود. کلکلسیفرول بر اثر تابش اشعه ماورا بنفش نور خورشید در پوست انسان ساخته می شود. می توان مواد غذایی را با هر دو نوع ویتامین " د " غنی کرد.

فرآورده متابولیک ویتامین " د "  بیش از 200 ژن را در بافت های مختلف بدن مورد هدف قرار می دهد. بنابر این بیش از 200 عملکرد مختلف از ویتامین " د " مورد انتظار است.

ویتامین " د" باعث تسهیل جذب کلسیم و فسفر از روده و کلیه ها می شود و بر روی سلول های استخوان ساز بدن اثر می گذارد. در صورت کمبود ویتامین " د "  تنها 10 تا 15 درصد کلسیم غذا جذب بدن می شود اما در حضور ویتامین " د " کافی جذب کلسیم به 40 % می رسد. بنابراین وجود ویتامین " د " برای رشد، سلامتی و استحکام استخوان ها و عملکرد درست عضلات و سلامتی عمومی بدن لازم است.

علاوه بر این  ویتامین " د " در کاهش احتمال ابتلا به برخی از بیماری ها نیز نقش دارد. مانند: بیماری قلبی، پرفشاری خون، سکته مغزی، دیابت نوع 1، سرطان، رماتیسم مفصلی، ام.اس و التهاب روده. در مطالعه ای که اخیراٌ صورت گرفت، مشخص شد که مصرف روزانه 1100 واحد کلکلسیفرول، به مدت 4 سال، در کاهش بروز سرطان های غیر پوستی تاثیر قابل توجهی دارد.

توجه به این نکته مهم است که قابلیت ویتامین " د " در کاهش  ابتلا به برخی بیماری ها به این مفهوم نیست که افراد مبتلا به هر یک از بیماری های گفته شده، به کمبود ویتامین " د " مبتلا هستند و از طرفی دیگر کمبود ویتامین  " د " به مفهوم ابتلا حتمی به این بیماری ها نیست بلکه کمبود ویتامین " د "، تنها یکی از عوامل موثر در ابتلا به برخی بیماری ها است.

 مقدار ویتامین " د " موجود در بیشتر مواد غذایی بسیار ناچیز است. 90% ویتامین " د " مورد نیاز بدن در پوست ساخته می شود.

ویتامین " د " محلول در چربی است و به سبب همین خاصیت، بدن می تواند ویتامین " د " را برای آینده ذخیره کند.

تابش مستقیم نور خورشید به پوست صورت و بازوها، 2 تا 3 بار در هفته، هر بار به مدت 20 تا 30 دقیقه در فصل بهار و تابستان کافی است تا ویتامین " د "  مورد نیاز یک سال در پوست ساخته و ذخیره شود. شدت نور خورشید نباید تا حدی باشد که موجب برنزه شدن پوست شود. در صورت تابش نور شدید احتمال ابتلا به سرطان پوست افزایش می یابد.

غذاهای حاوی ویتامین " د " عبارتند از:

• ماهی های پر چرب مانند: ساردین، تن، آزاد و قزل آلا
• زرده تخم مرغ
• غذاهای غنی شده با ویتامین " د " مانند مارگارین، برخی غلات و شیر خشک

در چه مواردی احتمال کمبود ویتامین " د " افزایش می یابد؟

1 -  موارد افزایش نیاز بدن به ویتامین " د "

• کودکان در حال رشد و شیرخوارانی که مادرانشان کمبود ویتامین " د "  دارند یا به مدت طولانی از شیر مادر تغذیه می شوند. چون مقدار ویتامین " د " موجود در شیر مادر کم است
• زنان باردار. بخصوص زمانی که تعداد بارداری ها زیاد و فاصله بین بارداری ها کم باشد. چون ذخایر ویتامین " د " بدن مصرف می شوند
•  زنان شیرده

2–مواردی که  بدن قادر به ساخت ویتامین " د " نیست

• افرادی که بیشتر زندگی خود را در محیطهای سربسته می گذرانند
• افرادی که در خارج از منزل به علت استفاده ار پوشش های زیاد مانع برخورد نور خورشید با پوست خود می شوند
• افراد دارای پوست تیره
• افرادی که از ضد آفتاب های دارای SPF  بالای 15 استفاده می کنند
• سالمندان، چون ضخامت پوست با بالا رفتن سن افزایش می یابد
• افراد مبتلا به برخی بیماری ها مانند: کرون، سلیاک و برخی بیماری های کبد و کلیه
• به طور نادر برخی افراد با علت ناشناخته قادر به ساخت ویتامین " د " نیستند. شاید این افراد به بیماری های متابولیک مخفی مبتلا باشند
• مصرف کنندگان برخی داروها مانند: کاربامازپین، فنی توئین، پریمیدون، باربیتورات و برخی داروهای ضد HIV

         3-   کمبود غذایی

• گیاهخواران
• افرادی که در رژیم غذایی خود جایی برای ماهی نمی گذارند

چقدر شایع است؟

کمبود ویتامین " د " بسیار شایع است. تخمین زده می شود یک میلیارد نفر در جهان دچار کمبود یا ناکفایتی ویتامین  " د " باشند. 30 تا 50 درصد کودکان و بزرگسالان در آمریکا، کانادا، اروپا، استرالیا، نیوزلند و آسیا دارای کمبود ویتامین " د " هستند.

در بیش از نیمی از بزرگسالان انگلیسی سطح ویتامین " د " ناکافی است. در پاییز و زمستان 1 نفر از هر 6 نفر انگلیسی دچارکمبود شدید ویتامین " د " می شود.

در کشورهای مناطق گرمسیر  مانند: چین، ترکیه، هند، ایران و عربستان کمبود ویتامین " د " به 30 تا 93% جمعیت می رسد.

با وجود نقش مهم نور خورشید در ساخت ویتامین " د " در مطالعات اخیر مشخص شده است که حتی در آفتابی ترین مناطق جهان مانند کشورهای عربستان، قطر، امارات متحده عربی، ترکیه، هند و ایران به علت مسائل فرهنگی شیوع ویتامین " د" بالاست.

علائم

کمبود ویتامین " د " اکثراٌ بدون علامت است.

 موارد خفیف ممکن است با برخی دردهای مبهم یا خستگی همراه شوند.

 در موارد شدید اختلالات استخوانی مانند راشیتیسم در کودکان و نرمی استخوان  در بزرگسالان ایجاد می شود.

• علائم در کودکان

در شیرخواران ممکن است کمبود ویتامین " د " به صورت گرفتگی های عضلانی، تشنج یا مشکل تنفسی بروز نماید. از آنجایی که علائم در شیرخواران مبهم است و اختصاصی نیست بیشتر موارد از تشخیص دور می ماند تا با کاهش سطح کلسیم تشخیص داده شود.

در راشیتیسم کودکان، استخوان های جمجمه یا پا گرفتار می شوند. ممکن است پاها پرانتزی شوند. رشد، با تاثیر بیشتر بر قد نسبت به وزن،کاهش می یابد. ممکن است سن آغاز راه رفتن به تاخیر افتد. تاخیر در رویش دندان ها مشاهده می شود. بی قراری و افزایش استعداد ابتلا به عفونت ها از دیگر علائم احتمالی هستند.

در موارد شدید به علت ضعف عضلات قفسه سینه و نرمی دنده ها علائم تنفسی دیده می شود.

در موارد نادر بر اثر کمبود شدید ویتامین " د " ضعف عضلات قلب ایجاد می شود.

• علائم در بزرگسالان

دردهای مبهم و منتشر شایع هستند.

در موارد شدیدتر، دردها شدیدتر و همراه با ضعف بدن هستند به طوری که ایستادن یا بالا رفتن از پله ها مشکل می شود. در پی نرمی استخوان ها، راه رفتن " اردکی"  می شود.

با شدت یافتن درد استخوانی، درد در دنده ها، پاها و مفصل ران نیز حس می شود.

تشخیص

اندازه گیری 25 هیدروکسی ویتامین " د " سرم تنها راه سنجش میزان ویتامین " د " خون است.

گاهی عکس رادیولوژی مچ دست برای کودکان درخواست می شود.

4/2/91

منابع:

• Ashraf Aminorroaya, et al. Prevalence ofVitamin D Deficiency among Adult Population of Isfahan City, Iran. J HEALTH POPUL NUTR (2011) 29 (2):149-155
• Ahmad Shajari, et al. Study to Evaluate Two Dosage Regimens of Vitamin D through an Academic Year in Middle School Girls: a Randomized Trial. Acta Medica Iranica, (2011) 49 (12): 780-783.   
• B Larijani, et al. Vitamin D Deficiency in Iran: A Multi-center Study among Different Urban Areas. Iranian J Publ Health, (2008) No.1, 72-78
• US National Library of Medicine, National Institutes of Health
• Mayo Clinic
• Patient.co.uk